პოზიცია
ლუარა ნიჟარაძე: „ვეფხისტყაოსანი“ — კულტურული საგანძური თუ ექსპერიმენტების პოლიგონი?
„ვეფხისტყაოსანი“ — კულტურული საგანძური თუ ექსპერიმენტების პოლიგონი?
ღია პასუხი რობერტ სტურუას:
„ვეფხისტყაოსანი“ — კულტურული საგანძური თუ ექსპერიმენტების პოლიგონი?
ბატონო რობერტ, თქვენი შემოქმედებითი ხელწერისათვის დამახასიათებელი პროვოკაციული ინტერპრეტაციები არ გამაკვირვებდა — თქვენ მუდამ ცნობილი იყავით კლასიკური ტექსტების მოულოდნელი რაკურსით წარმოჩენით. ერთ-ერთ გამოსვლაში აღნიშნეთ კიდეც: „ხელოვნების კუთხით შეხედეთო“. მესმის თქვენი, მაგრამ ხელოვნება ადამიანში ამაღლებულ, დადებით ემოციას უნდა იწვევდეს.
ამჯერად შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსნის“ კნინობითი ფორმით ინტერპრეტაცია ყოველგვარ კრიტიკას სცილდება და მეც ვეღარ დავდუმდი.
არსებობს ზღვარი შემოქმედებით თავისუფლებასა და ვანდალიზმს შორის.
დღეს ქართული საზოგადოება რთული დილემის წინაშე დგას, რასაც თქვენმა ბოლო დადგმამ კიდევ ერთხელ გაუსვა ხაზი: სად გადის ზღვარი შემოქმედებით თავისუფლებასა და ეროვნული სიწმინდეების ხელყოფას შორის?
„ვეფხისტყაოსანი“ არ არის უბრალო ლიტერატურული ტექსტი — ის ქართველი ერის ზნეობრივი კონსტიტუციაა. მასში განსახიერებული სიყვარულის, მეგობრობისა და რაინდობის იდეალები საუკუნეების მანძილზე აყალიბებდა ჩვენს იდენტობას.
როდესაც სცენაზე ამ ამაღლებულ პერსონაჟებს ყოფით, სენსუალურ სიბრტყეში აქვეითებთ, ეს აღიქმება არა როგორც „ახლებური ხედვა“, არამედ როგორც კულტურული ვანდალიზმი.
თანამედროვე შტრიხები, რომლებიც აქცენტს ფიზიკურ ლტოლვაზე აკეთებენ, არღვევენ იმ აკადემიურ სიმკაცრესა და ესთეტიკას, რაც რუსთაველის ეპოქისთვისაა დამახასიათებელი.
ნებისმიერი მსგავსი ანაქრონიზმი კლავს პოემის მარადიულობის შეგრძნებას.სწორედ ამ
დაკნინებულმა იდეალებმა გამოუწვია საზოგადოების პროტესტი.
მესმის მოდერნიზმი, მესმის რეჟისორის სურვილი, პერსონაჟები უფრო „რეალურ“, ვნებებით აღსავსე ადამიანებად აქციოს, თუმცა ორიგინალ ტექსტში ეს ემოციური მუხტი მეტაფორულადაა გადმოცემული.
ავთანდილისა და თინათინის სიყვარული ქართული ცნობიერებისთვის წმინდაა — ის პლატონური და მოკრძალებულია. მათი ურთიერთობის ფიზიკური და სექსუალური ფორმით წარმოჩენა მაყურებელში ზიზღს იწვევს.
სოციალური ქსელების რეაქციაც ამაზე მეტყველებს:
„ტყუპოსანს ვხედავ და ვეფხვი სადაა?“ — ეს იუმორი მიანიშნებს, რომ მაყურებლისთვის სცენა ზედმეტად შორს დგას ნაწარმოების სულისკვეთებისგან.
„რაღაც ასე არ მისწავლია…“ — ეს არის იმ ხალხის რეაქცია, ვისთვისაც რუსთაველის იდეალიზებული ხატი მთავარი ორიენტირია.
თქვენი მიზანი მაყურებლის კომფორტის ზონიდან გამოყვანაა, მაგრამ განა ხელოვნებამ უნდა დაარღვიოს „წმინდა“ ტექსტების ტრადიციული აღქმა?
რუსთაველის გმირები განასახიერებენ სულიერ სიძლიერეს, რომელიც ხორციელზე მაღლა დგას. ამ დადგმით კი მაღალი იდეალები გაუბრალოვდა.
ხელოვნების ეს ნიმუში ისეთივე დაცვას საჭიროებს, როგორსაც ხუროთმოძღვრული ძეგლი. ჩვენ ხომ არ მივაშენებთ თანამედროვე მინის კონსტრუქციას სვეტიცხოველს? შესაბამისად, სცენაზეც დაცული უნდა იყოს ეპოქალური და სულიერი სიზუსტე.
კლასიკური თეატრალური სკოლის პრინციპი ავტორისადმი ერთგულებაა. ეს გულისხმობს:
ვიზუალურ ავთენტურობას: XII საუკუნის „ოქროს ხანის“ შესაფერის სამოსს.
აკადემიურ კითხვის სტილს: ტექსტის რიტმისა და მელოდიკის შენარჩუნებას.
ეთიკურ სიმაღლეს: სადაც სიყვარული თავგანწირვაა და არა მხოლოდ ვნება.
თეატრი უნდა იყოს ტაძარი, სადაც ერის საგანძური პირვანდელი სახით არის დაცული.
თქვენი ინტერპრეტაცია კი ამ ტაძარში უადგილო ჩარევაა, რაც მაყურებლის დიდ ნაწილში კულტურულ შოკსა და სამართლიან პროტესტს იწვევს.
სახელმწიფო ინსტიტუტებს, კერძოდ კულტურის სამინისტროს, ეკისრება დიდი პასუხისმგებლობა ეროვნული მემკვიდრეობის დაცვაზე.
„ვეფხისტყაოსანი“ არ არის ჩვეულებრივი პიესა ექსპერიმენტებისთვის.
როდესაც სახელმწიფო თეატრი ხალხის გადასახადებით ფინანსდება და 800 ათასი ლარი იხარჯება ერთ წარმოდგენაზე, სამინისტრომ უნდა დააწესოს გარკვეული „ეთიკური და ესთეტიკური ჩარჩოები“.
თუ დავუშვებთ რუსთაველის ასეთ „გაუბრალოებას“, ეს გზას უხსნის ვაჟა-ფშაველას თუ ილია ჭავჭავაძის ნაწარმოებების დამახინჯებას, რაც საბოლოოდ კულტურული მეხსიერების წაშლამდე მიგვიყვანს.
როცა საქმე რუსთაველს ეხება, პასუხისმგებლობა უპირატესია თავისუფლებაზე.
თეატრის ხელმძღვანელი საჯარო პასუხისმგებლობის მქონე პირია და ვალდებულია პატივი სცეს ხალხის ფუნდამენტურ ღირებულებებს.
არსებობს „წითელი ხაზები“, რომელთა გადაკვეთის შემდეგ შემოქმედებითი თავისუფლება დესტრუქციულ ქმედებად იქცევა.
დიდი სახელი და წარსული დამსახურებები არავის აძლევს უფლებას, ერის უმთავრეს ფასეულობებს ზემოდან დაჰყურებდეს.
რობერტ სტურუას ეს დადგმა იქცა წყალგამყოფად აბსოლუტურ შემოქმედებით თავისუფლებასა და ეროვნულ ღირსებას შორის. კულტურულ ძეგლს დაცვა სჭირდება და არა „მორგება“ — ეს პრინციპი უცვლელი უნდა დარჩეს.
ლუარა ნიჟარაძე -ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი
8 აპრილი,2026 წ.იტალია
